İklim, Su ve HES’lere bakış -2 (Muhterem Durmuş)

HES HES NEDİR? Hidroelektrik Santrali: Hidroelektrik santrallar suyun enerjisinden faydalanarak elektrik üreten yapılardır. Hidroelektrik santral, suyun potansiyel enerjisinin mekanik enerjiye ve mekanik enerjinin de elektrik enerjisine dönüştürüldüğü yerdir. Bir hidroelektrik santral projesi, su alma yapısı (regülatör), su iletim hattı, yükleme havuzu, cebri boru ve santral’den oluşmaktadır. Ayrıca inşa sırasında beton santrali, konkasör tesisi (taş kırma tesisi), depo sahası, şantiye gibi yapıları da gerektirmektedir. Konkasör tesislerinde genelde arazi hazırlama çalışmaları sırasında oluşacak hafriyatın kullanılacağı belirtilmektedir. Regülatör ve HES projelerinin ömürleri yaklaşık 50 yıl olarak öngörülmektedir. Hidroelektrik enerji üretiminin doğal, tarihi ve kültürel varlıklar ve sosyoekonomik çevre üzerinde, boyutları projeden projeye değişen birçok etkisi mevcuttur. Barajlı projelerde etki çoğunlukla su altında kalan taşınmazlar ve yöre halkının yeniden iskânı, orman varlığının yok olması, nadir ve nesli tehlikedeki bitki ve hayvan türleri konularında ortaya çıkmaktadır. Buna ek olarak, tesislerin yer seçiminde titiz davranılmaması çevresel açıdan hassas yörelerde birçok projenin iptalini gündeme getirebilmektedir. Ayrıca, karşılaşılan en büyük sorunlardan biri de uzun tünel alternatifleri ve baraj yapısından santrale kadar olan nehir kesitine yeterli miktarda su bırakılmamasıdır (TMMOB-Su Raporu, 2009). Hidroelektrik üretim projelerinin inşaat aşamasındaki en önemli etkileri; toz, gürültü, trafik olarak gösterilmektedir. Ancak inşaat sırasında çıkan hafriyatın bertarafı ve nasıl taşınacağı da sorun olabilmektedir. Özellikle eğimli yamaçlarda su iletim hatlarının yapımları sırasında ortaya çıkan hafriyatın dere yatağına dökülmesi ile arada kalan vejetasyonun zarar görmesi ve dere yatağının yapısının bozulması etkileri de olabilmektedir. İşletme aşamasındaki etkisi ise üzerinde kurulduğu dere yatağında suyun kullanılması neticesinde regülatör ve HES yapıları arasındaki bölümlerinde suyun azalmasıdır HES’lerin çevreye olan etkilerini sıraladığımızda; genel olarak su alma yapıları (regülatörler) nehrin bütünlüğünü bozarak balıkların geçişlerini ve göç hareketlerini etkilemekte, açık kanal biçiminde yapılan su iletim hatları hayvan geçişlerini etkileyerek habitat bölünmesine yol açmakta, inşaat yapılan tüm alanlarda toprak yüzeyi sıyrıldığından arazide çok büyük tahribatlar oluşmakta ve erozyona maruz kalmakta, akım hızı ve debilerdeki değişime bağlı olarak tüm sucul yaşam tehdit altına girmektedir. Bunun yanı sıra tarımsal sulama sıkıntısına bağlı olarak tarımsal üretimde düşüşler yaşanmakta ve su tutulmasına bağlı olarak da mikro klima değişmektedir. Ayrıca proje alanlarında yüksek miktarlarda ağaçların kesilmesine bağlı olarak orman kalitesinde düşüşler yaşanmakta, su miktarındaki değişimle ilişkili olarak taban suyu ve yer altı su seviyelerinde değişimler yaşanmakta bu da hem jeolojik yapıyı hem de ormanları etkilemektedir. Hükümetler ve enerji sektörünün bilimsel uzmanları tarafından HES’lerin CO2 emisyonunun düşük olmasının iklim değişikliği ile mücadelede önemli bir araç olduğu belirtilmektedir. Ancak buna karşılık, yol açtığı tüm olumsuz çevresel etkileri yan yana dizdiğimiz zaman, oluşturduğu “ekolojik ayak izi ve dolayısıyla karbon ayak izi” ile bu konumuna gölge düşmektedir. Ekolojik ayak izi, tükettiğimiz doğal kaynakların yeniden üretimi, bu arada açığa çıkan atıkların geri kazanımı için ne kadar kara ve su sahasına ihtiyaç duyulduğunu ortaya koyan bir ölçü birimidir. Bu bir bakıma, insanın dünyada yaşayabilmek için kullanmak mecburiyetinde olduğu enerji kaynaklarının tüketilmesinin ekosistemin sürdürülebilirliği üzerinde oluşturduğu yükü tarif eder. Karbon ayak izi ise birim karbondioksit cinsinden ölçülen, üretilen sera gazı miktarı açısından insan faaliyetlerinin çevreye verdiği zararın ölçüsüdür. Karbon ayak izi iki ana parçadan oluşur; doğrudan/birincil ayak izi ve dolaylı/ikincil ayak izi. Birincil ayak izi fosil yakıtlarının yanmasından ortaya çıkan doğrudan CO2 salımlarının ölçüsüdür. İkincil ayak izi ise üretilen ve kullanılan ürünlerin tüm yaşam döngüsünden bu ürünlerin imalatı ve en sonunda bozulmalarıyla ilgili olan dolaylı CO2 salımlarının ölçüsüdür. İletim hatlarının maliyetinin yanı sıra, geçtiği alanda yaratacağı orman tahribatı, dağıtım sırasındaki yüksek oranlı elektrik kaçağı ve bu hatların ulusal şebekeye bağlanacağı yere kadar ki bölümde yaratacağı doğa tahribatını da ikincil ayak izi içerisinde ele alabiliriz. Bu çalışmanın konusu olan HES’ler ise bir enerji üretim sürecidir. Burada ürünü; enerji olarak ele aldığımızda sonuç olarak HES bir ürünün oluşturulması ve piyasaya sürülmesi amacını taşımaktadır. Bu ürün elde edildikten sonra CO2 salımına olumsuz bir katkısı olmasa bile ürünün yani enerjinin elde edilişi sırasında (tesis kurulması ve işletme aşaması) çevreye yönelik CO2 salımlarından söz edebiliriz. Bu sonuçta bizi HES’lerin ikincil ayak izi bakımından CO2 salımlarına katkıda bulunduğu sonucuna götürmektedir. HES’lerin sosyoekonomik etkilerini de tartışmakta fayda vardır. Özellikle enerji sektörü tarafından HES yatırımlarını takiben istihdamı arttırma, ticari yaşamı zenginleştirme, tarımsal faaliyetlerde iyileşme, ormancılık ve turizm gibi sektörlerde yaşanan gelişmelerle yerel ekonomiye katkı sağlandığı iddia edilmektedir. Bu söylemlere rağmen HES projelerinde, arazinin açılması ve inşaat aşamasında yaklaşık 50-60 kişi, işletme aşamasında ise ortalama 8-10 kişi çalışmakta olup bu personelde çoğunlukla teknik ve kalifiye özelliklere sahip olduğu için genelde alan dışından gelmektedir (Barhal Vadisi HES Etkileri Uzman Raporu, 2009. S.59). Bunun yanı sıra sel ve toprak kaymaları, karbon döngüsü, doğal yaşam ve ekosistem döngüleri bağlamlarındaki daha dolaylı etkilerin ise, niceliksel olarak ölçülmeleri daha zor olmakla birlikte, HES Firmaları tarafından iddia edilen faydaların sağlanması hususunda ciddi sıkıntıların olacağı açıktır 1.1. Türkiye’de Hidroelektrik Santrallerin Durumu Çeşitli enerji kaynakları içerisinde hidroelektrik enerji santralleri çevre dostu olmaları ve düşük potansiyel risk taşımaları nedeniyle tercih edilmektedir. Bu tür santraller ani talep değişimlerine cevap verebilmektedir. Bu nedenle Türkiye’de de pik santral (ani talebi karşılayan) olarak kullanılmaktadır. Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü (DSİ) tarafından hidroelektrik santraller; “çevreyle uyumlu, temiz, yenilenebilir, ani talepleri karşılayabilen, yüksek verimli (% 90’ın üzerinde), yakıt gideri olmayan, enerji fiyatlarında sigorta rolü üstlenen, uzun ömürlü (200 yıl), yatırımı geri ödeme süresi kısa (5-10 yıl), işletme gideri çok düşük (yaklaşık 0,2 cent/kWh), dışa bağımlı olmayan yerli bir kaynak olarak tanımlanmaktadır (DSİ-Hidroelektrik Enerji Raporu, 2010)”. Günümüz itibariyle Türkiye’de 172 adet hidroelektrik santral işletmede bulunmaktadır. Bu santraller 13.700 MW bir kurulu güce ve ekonomik potansiyelin % 35’ine karşılık gelen 48.000 GWh yıllık ortalama üretim kapasitesine sahiptir. 8.600 MW bir kurulu güç ve toplam potansiyeli %14 olan 20.000 GWh yıllık üretim kapasitesine sahip 148 HES halen inşa halinde bulunmaktadır Geriye kalan 72.540 GWh/yıl’lık potansiyeli kullanabilmek için ileride Türkiye’de 1.418 HES yapılacak ve ilave 22.700 MW kurulu güçle hidroelektrik santrallerin toplam sayısı 1.738’e çıkacaktır. Gelecekte yapılacak HES ile Türkiye’nin toplam ekonomik kurulu gücü olan 45.000 MW, 1.738 HES ile ülkenin nehirlerindeki tüm ekonomik hidroelektrik enerji potansiyelden faydalanılması söz konusudur (DSİ, Hidroelektrik Enerji Raporu, 2010). “Ülkemizin Enerjide Önceliği Enerji Verimliliği ve Yenilenebilir Enerjidir” Ülkemizin enerji ihtiyacının karşılanması ve bu konuda dışa bağımlılığın azaltılması acil ve çözülmesi gereken bir sorundur. Ancak, doğayı gözetmeden sadece en kısa sürede enerji üretmeyi hedefleyen girişimler sorunu çözmeyeceği gibi daha da büyüklerinin peşi sıra gelmesine neden olacaktır. Nehir tipi santraller inşa ederek hidroelektrik enerji üretimi ile ilgili son dönemde artan girişimler tam da bu nedenle endişe vericidir. Hidroelektrik Potansiyelimizin Tamamını Elektrik Enerjisi Üretimine Ayırmak Ne Kadar Doğru ? Hidroelektrik Elektrik Enerjisi Piyasası ve Arz Güvenliği Strateji Belgesi'nde 2023 yılına kadar hidroelektrik potansiyelimizin tamamının elektrik enerjisi üretiminde kullanılmasının sağlanacağı belirtilmektedir. Devlet politikasının Hidrolelektrik Santralleri (HES) destekleyici yönde olması; eğilimlerin artmasına neden olmuştur. Kamu ve özel sektör tarafından Türkiye genelinde yapılması planlanan 2.000'e yakın nehir tipi HES Projesi bulunmaktadır. Projelerin toplam kurulu gücü 25.000MW, yıllık ortalama üretimi 125.000GWh'dir. Öngörülen bu üretim değeri, ülkemizin 2008 yılında tükettiği elektrik enerji miktarının % 60'ına karşılık gelmektedir. Başlangıçta çok büyük görünen bu pay, sözkonusu projelerin tamamlanması öngörülen 2023 yılı elektrik talebinin sadece % 5'ini karşılayabilecektir. Proje İçin Seçilen Alanlarda Bütüncül Havza Esaslı Analize Dayalı Planlama Yapılmalıdır Enerji güvenliğinin yenilenebilir enerji kaynakları ve enerji verimliliği ile sağlanacağına inanan TEMA Vakfı nehir tipi Hidrolelektrik Santraller (HES) ile ilgili gelişmeleri yakından takip etmekte ve tüm canlıların yaşam kaynağı olan suyun sadece enerji kaynağı ve para kazanma aracı olarak görülmesinden büyük rahatsızlık duymaktadır. HES'lerle ilgili belirsizlikler ve sorunlar çözülmeden bu projelerin uygulanmaya devam edilmesi telafi edilemez doğal tahribata neden olacaktır. Bu nedenle proje için seçilen alanlarda bütüncül havza esaslı analize dayalı planlama yapılmalı ve projenin her aşamasında yöre halkı ve STK'lar süreçlerin içerisinde yeralmalıdır. Aleyhte Görüşler HES Gerçeği, Doğu Karadeniz başta olmak üzere Türkiye'nin neresinde bir akarsu yatağı, kaynağı bulunuyorsa, burada uygun olsun olmasın HES projeleri için çalışmalar yürütülüyor. Devlet Su İşleri, Enerji Bakanlığı ve Enerji Piyasası Denetleme Kurulu verilerine göre ülkemizde şimdiye kadar 2000 civarında HES (Hidroelektrik Santral) projesi geliştirildi ve bunlardan 400'e yakını için çalışma başlatılmış durumda. Doğu Karadeniz başta olmak üzere Türkiye'nin neresinde bir akarsu yatağı, kaynağı bulunuyorsa, burada uygun olsun olmasın HES projeleri için çalışmalar yürütülüyor. Ülkemizdeki mevcut su potansiyeli, ilk bakışta Devlet Su İşleri'nin gerçekleştirmeyi planladığı 2000'e yakın hidroelektrik santralı için bulunmaz bir fırsat gibi gözüküyor. Çünkü gelişmekte olan her ülke gibi, ülkemizde de üretim sürecinin kesintisiz bir şekilde devam edebilmesi, dolayısıyla halkımızın yaşam standartlarının yükseltilebilmesi elbette enerjiye bağlıdır. Bu enerjinin yenilenebilir enerji tipi olan hidroelektrik santrallardan karşılanması da en doğrusudur. Ancak ortada yalın bir gerçek var ki, HES projeleri, gerekli bilimsel altyapı oluşturulmadan uygunluk ve yeterlilik kriterlerine bakılmadan, tek yanlı anlayışla, elektrik enerjisi ihtiyacının arkasına sığınılarak hayata geçirilmeye çalışılmaktadır. Türkiye genelinde yapılması planlanan 2000'e yakın nehir tipi "HES"ler alternatif bir enerji kaynağı olsa da bu projelerin inşaatı ve işletmesi sırasında uyulması gereken kurallar, yasal düzenlemeler vardır. Bu kuralların, projelerden etkilenecek yerel halkın ve STK'lerin görüşlerine başvurulmadan belirlenmiş olması, telafisi güç maddi manevi sorun ve sıkıntılara, zaman kaybına yol açmaktadır. Ayrıca HES projelerinin hayata geçirildiği bölgelerdeki halkın, flora ve faunanın proje nedeniyle ortaya çıkan su mağduriyetleri de net olarak değerlendirilememekte, göz ardı edilmektedir. Küresel ısınma sebebiyle buzulların erimesi, yanardağların patlaması gibi yaşanan doğal felaketlere karşı tüm dünyanın ortak çaba ve kaygısına rağmen, Türkiye'de elde kalan doğal hayatın eşsiz güzellikleri sorumsuzca tahrip edilmektedir. Bu kıyıma göz yummak, seyirci kalmak yalnızca yetkililerin değil bu projelere ses çıkartmayan herkesin ortak sorumluluğudur. Gelişmiş ülkeler, doğayı daha fazla tahrip etmemek, ekolojiyi korumak için alternatif, yenilenebilir enerji kaynaklarından enerji üretmeye çalışırken aynı zamanda çevrenin korunması ve bu bilincin yerleşmesine büyük önem veriyor. Bizde ise durum farklı işliyor. Ülkemizde planlanan projelerde amaç, vadi ve akarsular üzerine "HES"ler kurup onları uluslararası ve yerli dev şirketlere satarak su kullanım hakkının bölge halkının elinden alınmasıdır. Yani amaç "Nasıl daha çok kâr ederiz"dir. Başta Divriği Sincan Çayı üzerinde kurulmak istenen "HES" projesi olmak üzere diğer 16 adet "HES" projesinde gözlemlediğimiz gibi halkın su kullanım hakkı elinden alınmak istenmektedir. Elektrik üretmek için 49 yıllığına özel şirketlere verilen bu "HES"leri alan firmalar, sadece sudan elde edilen enerji kullanım hakkını değil, bulundukları bölgelerdeki madencilik, tarım ve suyun tüm kullanım haklarını da ellerine almak istiyorlar. Muğla'nın Köyceğiz ilçesi yakınlarındaki Yuvarlakçay'da da durum aynıdır. Yuvarlakçay'a santral yapanlar da hem doğal yaşamı mahvedecek hem de tüm canlıların ihtiyacı olan suyu para kazanmak için bir araç olarak kullanacaklardır. Kurulacak HES'lerle birlikte bu bölgelerdeki tüm endemik bitki türleri ve yaban hayat da bu projelerden olumsuz etkilenecek. Tüm bu hidroelektrik santralları kurmak için yapılacak çalışmalardan sonra yüz binlerce bitki türü yok olacak, Doğu Karadeniz halkının tek geçim kaynağı olan kısıtlı tarım arazileri büyük zararlar görecek, oluşacak fiziki durum tarım yapmaya da olanak sağlamayacaktır. Öngörülen şudur ki, milyarlarca yılda oluşan bölgedeki doğal hayat dev şirketlerin daha fazla kâr etme hırsı yüzünden kısa zamanda yok olacaktır. Sıvas Divriği, Muğla Yuvarlakçay ve daha pek çok yerdeki gibi Senoz Vadisi'nin de etkilendiği çalışmalar için TEMA Vakfı, Senoz Vadisi'nin Karadeniz'in diğer vadileri gibi ciddi ekolojik tehlikeler altında olduğunu vurgulayarak bizleri uyarıyor. Başta Doğu Karadeniz'in el değmemiş vadileri olmak üzere ülkemizin tüm vadileri ve akarsuları doğayı katletme pahasına işgal tehdidi altındadır. HES projeleriyle yapılmak istenen, sularımızın kullanım hakkının satılmasıdır. Lütfen bu kıyıma daha fazla seyirci kalmayalım. Ülkemizin gelişmesi için elbette enerjiye ihtiyaç var ama bu enerji arayışı her köşesi ayrı bir cennet olan ülkemizi ve insanlarımızı sıkıntıya sokarak, yasalar çiğnenerek, şahıs, şirket menfaatları gözetilerek, doğa katledilerek yapılmamalıdır. HES projelerinin başarıyla uygulanabilmesi için bu projeler, yerel yönetimler, sivil toplum örgütleri ve sektörel temsilcilerin görüş ve onayı alınarak oluşturulmalıdır (Çevre Eğitim Derneği-Yeşil Adımlar) TEMA Vakfı'nın Nehir Tip HES'lerle ilgili tespit ettiği sorunlar şöyledir: • Su ekonomik değeri yüksek olmasına rağmen kaynak veya ticari bir mal değil, herkesin yaşamını sürdürebilmek için ulaşmaya hakkının olduğu doğal bir varlık, ekolojik sistemin bir parçasıdır. • EPDK (Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu) yapılan başvurulara yerel halk ve kurum kuruluşların görüşlerini almadan lisans vermektedir. Bu da yerel yönetimleri çözülemez sosyal ve teknik sorunlarla baş başa bırakmaktadır. Arazi ve orman kadastrosu tamamlanmamış alanlarda mülkiyet değerlendirmesinin yapılamaması bu sorunlara örnektir. • Planlanan tüm HES Projeleri için en kritik konu; suyun ne kadarının kullanılacağı, sucul yaşamın ve diğer ekosistemlerin devamını sağlayacak ekolojik su ihtiyacı (cansuyu) miktarının firmalarla yapılan anlaşmalarda net olarak yeralmamasıdır. • Yapılacak kanal, yol, tünel vb inşaatlar ormanın bütünlüğünü bozacak, ulusal ve uluslararası sözleşmelerle koruma altına alınan çeşitli yaban hayatı alanları tahrip olacak, böylece altında imzamız bulunan veya taraf olduğumuz uluslararası sözleşmelere aykırı hareket edilmiş olacaktır. • Eskiden beri, kurulu gücü 0,5 MW'ın altında olan HES projeleri ÇED Yönetmeliğine ve hiçbir yasal/kurumsal izine tabi değildir. Bugün bu boyuttaki birçok HES projesinin özel sektörün yatırım pörtföyünde olduğu bilinmektedir. Bu tür projelerin de diğer boyuttaki HES projeleri gibi • doğal ve sosyal çevre ile doğrudan etkileşimleri olacağı açıktır. Öte yandan, mevcut projelerin pek çoğu 10 MW'in altında olup ÇED sürecine tabi tutulmadan lisans almıştır veya alma aşamasındadır. Sözü edilen projeler inşa edildiğinde, tahribatın boyutu daha da büyüyecektir. • Özellikle orman ve mera alanlarında yaşanacak tahribat aynı zamanda yağış sularının sele dönüşmesine ve toprakların erozyonla taşınıp gitmesine neden olacaktır. • EPDK, yatırımcı kuruluşlara inşaat için 40 ay gibi kısa bir süre vermekte, bu süre yasal prosedürleri yerine getirmeye yetmediğinden ve mevsimsel koşullar nedeniyle inşaat alanlarındaki çalışma süresinin kısıtlı olması, çalışmaların ruhsat almadan başlamasına neden olabilmektedir. • HES Proje inşaatları bittikten sonra bu kez enerji nakil hatlarının nereden geçirileceği sorunu gündeme gelecektir. Projelerde yüksek gerilim hatlarının nerelerden geçeceği ya da ne kadar orman tahribatına neden olacağı da yeralmamaktadır. • Proje alanları jeolojik, topoğrafik ve iklimsel özellikleri nedeniyle sel ve heyelan gibi afetlere karşı son derece hassastır. Bu yapının tahribi toprak ve su dengesini olumsuz etkileyerek afetlere davetiye çıkaracaktır. TEMA Vakfı'nın sorunların çözümü için öneriler şöyledir: • Proje yapılacak alanlarda bütüncül havza esaslı analize dayalı planlama yapılmalıdır. HES projelerinin çevresel etkileri değerlendirilirken aynı akarsu üstünde yapılması planlanan projelerin toplam etkileri göz önünde bulundurularak ekolojik ağırlıklı bir değerlendirme yapılmalıdır. • Projeler hazırlanırken yerel halk bilgilendirilerek görüşleri alınmalıdır. Yöre halkının ve ilgili STK'lar projelerin her aşamasında sürece dahil edilmelidir. Akarsu yatağına bırakılacak suyun belirlenmesinde ulusal bir yöntem geliştirilmelidir. Bu yöntem belirlenirken her akarsuyun kendi karakteristikleri ve çevresindeki ekosistemin özellikleri göz önünde bulundurulmalı ve bilimsel çalışmalara dayandırılmalıdır. Cansuyunun bırakılmasını ve zamanlamasını hangi kurumun kontrol edeceği ve yaptırım mekanizmaları netleştirilmelidir. İlgili kurum ve bağlı taşra teşkilatı yönetmelik ile yetkilendirilerek görevlendirilmelidir. • EPDK, DSİ Genel Müdürlüğü ve Orman Genel Müdürlüğü gerekli izinleri vermeden mutlaka ilgili yerel kurum ve kuruluşlara bilgi vermeli ve ilgili kurumlardan görüş istemelidir. İlgili merkezin, yerel kamu ve STK'ların vereceği görüş dikkate alınmalıdır. • Proje Tanıtım Dosyaları ve ÇED çalışmaları ölçüme dayalı yapılmalı ve uygulanabilir tedbirler konulmalıdır. HES projelerinden etkilenebilecek olan tarihi, kültürel ve doğal varlıklar belirlenerek Bölge Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurullarına bildirilmelidir. • Söz konusu işler kapsamında DSİ ve şirketler tarafından karşılıklı imzalanmış olan Su Kullanımı Hakkı Anlaşması'nda “şirket yükümlülüklerinde belirtilen inşa edilecek tesisler ve yerleri ile ilgili olarak olumsuz bir durumun ortaya çıkması halinde yalnızca şirket sorumludur” ifadeleri gereğince HES inşaatları kapsamında ilgili firmalarca her türlü önlem zamanında alınmalı ve denetimi ilgili kurumlar tarafından takip edilmelidir. Ülkemizin acil olarak enerjide dışa bağımlı olmaktan kurtulmak üzere çareler üretmesi gereklidir. Ama bunun çaresi Türkiye genelinde adeta yangından mal kaçırırcasına yüzlerce Nehir Tip HES Projesi'ne izin verilmesi değildir. Tüm HES'ler göz önüne alındığında toplam alan ve doğal varlıklar üzerinde telafi edilemez tahribata yol açacağı aşikardır. Ülkemizin enerjide önceliği Nehir Tipi HES'ler veya nükleer enerji değil, enerji verimliliği ve yenilenebilir enerjidir. HES Lehinde Görüşler Prof.Dr.Veysel Eroğlu(12 Şubat 2014 Çarşamba - 23:36 - Aksam.com.tr) HES’LER OLMAZSA ELEKTRİK ENERJİSİNİ NEREDEN ALACAĞIZ? HES’lerde suyun gücünden, suyu yüksekten düşürmek suretiyle, tribün vasıtasıyla oradan suyun gücünden elektrik üretiyoruz. Dünyada çok teşvik edilen bir şey. Kaldı ki Türkiye’de petrol olmadığı için hep enerejide dışarıya bağımlı hale geliyoruz. Yüzde 73 enerjimizi hep dışarıdan temin ediyoruz. Bunu dikkate alırsan yaptığımız iş çok önemli. Ve HES’ler çevrecidir, tabiata zarar vermiyor. Çevre koruma, taşkınları önleme, erozyon kontrolü gibi ekonomik katkı sağlıyor. Bölgeye hayat veriyor, istihdam sağlıyor. Doğu Karadeniz’de HES’leri yapmazsak elektrik enerjisini nereden alacak? Diğer barajlar da buna müsaade etmiyorum derse nereden alacak? HES’ler bugün devreye girmezse elektrik fiyatları çok daha fazla olur. Dışarıya ödediğimiz döviz 15 milyar dolar daha fazla olur. Ela ULUATAM TOBB AB Proje Geliştirme ve İzleme Müdürlüğü Uzman Yardımcısı NEDEN HES? HES’lerin elektrik üretiminde öne çıkmalarının gerisinde birçok sebep yatıyor. Bunlar stratejik, çevresel ve ekonomik faktörler olarak sınıflandırılabilir. Stratejik sebep; doğal yerli kaynak kulla nıldığı için bu santralları, Türkiye gibi enerjide büyük ölçüde dışa bağımlı bir ülkede bu bağımlılığı azaltmasında yatıyor. Ayrıca HES’lerin enerji depolamaya elverişli olması da stratejik bir önem taşıyor. Bunun yanı sıra tüm dünyada çevre kaygılarının arttığı bir dönemde, hidroelektrik enerji temiz ve yenilenebilir bir kaynak olarak önem kazanıyor. HES’ler Kyoto Protokolü kapsamında değerlendirildiğinde, Türkiye’nin karbon salımının azaltılmasında en önemli unsurlardan biri olarak karşımıza çıkıyor. Ayrıca her ne kadar HES’lerin ilk yatırım maliyetleri, fosil yakıtla çalışan başka tip santrallara göre yüksek olsa da, ekonomik ömürleri diğer enerji tesislerine göre daha uzun ve işletme giderleri de ya kıt gideri olmadığı için çok düşük. Bu da orta vadede elektrik fiyatının tüketic lehine düşmesini sağlıyor. İşletme giderlerinin yanı sıra HES’ler yüksek verim li çalışmalarına rağmen düşük bakım giderlerine sahip. Son olarak HES’ler, ya pımlarında ithal mal ve hizmetlerin toplam yatırıma oranı en düşük santral ti eri olduğundan, bu da daha az döviz yatırımı anlamına geliyor. Bu sebeplerden dolayı hidroelektrik potansiyelin olabildiğince geliştirilmesi yönündeki görüş yaygınlaşıyor.( Ela ULUATAM -TOBB AB Proje Geliştirme ve İzleme Müdürlüğü-Uzman Yrd. Aralık 2011 k EKONOMİK FORUM 63) "HES"ler ile ilgili söylenen yalanlar, yanlış bilinenler ve doğruları: Dünya ve Türkiye’deki HESler ile ilgili detaylı bilgiye, HES ile başka kaynaklar kullanılan enerji santrallerinin çevreye etkileri ve ekonomileri açısından karşılaştırmalı bir değerlendirmesini, Devlet Su İşleri (DSİ)’nin, bilimsel kaynaklara dayanarak hazırladığı ve bir kaynak kitap durumundaki ‘Çevre ve Temiz Enerji: Hidroelektrik’ kitabından ulaşılabilir. Ülkemizde son zamanlarda, HESler ile ilgili yoğun bir spekülasyon ve karalama kampanyası olduğu görülmektedir. Bu kampanyalar öyle bir boyuta ulaşmıştır ki bunların sadece çevre dostu ve iyiniyetli kimselerce yapıldığına inanma şansı azalmaktadır. Nitekim bu karalama kampanyasında HESler ile ilgili türlü yalanlar söylenmekte, ve HESlerin kurulacağı bölgelerdeki halkın hassasiyetleri bu yalanlar aracılığı ile sömürülerek, halkımız HES’lere karşı kışkırtılmaktadır. Bu yalan ve yanlış bilgilere örnekler vererek bunların doğrularını yazmadan önce belirtmek istediğimiz husus şudur: HESlerin doğaya dost enerji santralleri olduğu, bugün bilimsel çalışmalar ile kanıtlanmıştır. HES ile enerji elde edilmesi hem yenilenebilir kaynağa dayalı bir santral kullanılması açısından, çevre için önemli olduğu gibi, yerli bir kaynak kullanmak açısından da ülkemizin dışa bağımlılığını azaltması açısından önemlidir. Bugün elektrik enerjisinin %67’sini doğalgaz ve ithal kömür gibi yurtdışı kaynaklara bağımlı santrallerden sağlayan ülkemiz için yerli kaynakların kullanımının önemi büyüktür. Bugün HES karşıtı eylemlere bayraktarlık eden kimselerde, çevre dostluğu veya cehalet izlerini aramaktan ziyade; ülkemizi dışa bağımlı kılarak kalkınmasının önüne geçmek isteyen lobiler ile kişisel menfaatleri (para, mevki vb.) için bunlarla işbirliği yapanların bağlantılarını aramak daha akılcı bir yol olarak karşımıza çıkmaktadır. Yalan/yanlış 1: HESlere giren su geri çıkmaz, çıksa da artık hiçbir amaçla kullanılamaz. DOĞRUSU: HESler, elektrik üretimi amacıyla suyun belli bir miktarını (asla tamamını değil) belli bir noktada nehir yatağından alarak, belli bir mesafe boyunca iletim yapısı ile santrale düşürerek elektrik üreten santrallerdir. Su türbini döndürdükten sonra özelliklerinden hiçbir şey kaybetmeden tekrar yatağına bırakılır. Bu esnada hiçbir kayıp veya kirlenme söz konusu değildir. Bu anlamıyla HESler, değirmen taşını değil de bir türbini döndüren modern zaman değirmenleridir. HESler’den çıkan su, yapısında hiçbir değişim olmadığından, HES yapılmadan önce hangi amaçla istenirse o amaça kullanılmaya devam edilebilir. Yalan/yanlış 2: HESler ile sular özel firmalara satılıyor. Su için gidip firmalara yalvaracaksınız ama onlar size su vermeyecek. HESlere giren sular şişelenerek yabancı devletlere satılacak. DOĞRUSU: 2001 yılında çıkarılan 4628 Nolu Elektrik Piyasası Kanunu yönlendirmesiyle 2003 senesinde yürürlüğe giren Su Kullanım Hakları Yönetmeliği gereğince, bir HES yapmak isteyen özel firma DSİ ile Su Kullanım Hakkı Anlaşması imzalamak zorundadır. Bu anlaşma metninde, firmanın suyu sadece enerji üretimi amacıyla kullanacağı, DSİ’nin herhangi bir zamanda herhangi bir nedenle isteyeceği suyu, tazminat talep etmeksizin, yatağa bırakmak zorunda olduğu açıkça belirtilmektedir. Yine bu anlaşmalarda, yatağa, santral su alma yapısı sonrasındaki doğal hayat ve halkın sulama ve içme suyu ihtiyaçları gözetilerek bırakılması gereken su miktarları belirlenmektedir. Bu su miktarları, yine bu firmaların kurmak zorunda olduğu ve günümüz teknolojisi kullanılarak online olarak DSİ’ye bağlı akım gözlem istasyonları ile 24 saat denetlenmektedir. Bu anlaşmada bahsi geçen suları bırakmayan firmalara ağır yaptırımlar söz konusudur. Yalan/yanlış 3: HESler doğal hayatı öldürmekte, dereleri kurutmaktadır. DOĞRUSU: HESlerin gerek inşaatları gerekse işletmeleri aşamasında yapılması gerekenler Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) prosedürleri çerçevesinde, konusunda uzman kişilerce belirlenmekte ve HES inşa edecek kamu veya özel kuruluşu bunlara uyacağına dair taahhütler vermektedir. Bu prosedürde verilen taahhütlere uyulduğu takdirde bunların çevreye etkileri asgariye inmektedir. Ancak denetimsiz bırakıldığında, her konuda olduğu gibi, bu konuda da ülkemizde yanlış uygulamalar olmuştur. Bu durum HESlere karşı olmak sonucunu değil plansız ve denetimsiz HES yapılmasına karşı olmak sonucunu doğurmalıdır. Denetlemeler sonucunda verilen taahhütlere uymadığı tespit edilen firmalara ağır yaptırımlar söz konusudur. HESler işletmeleri esnasında doğaya en az etkisi olan, çevre dostu santrallerdir. İşletilmeleri esnasında dere yatağındaki su sadece su alma yapısı ve santral arasında azalmaktadır. Ancak azalan bu suyun doğal yaşamı ve halk ihtiyaçlarını etkilemeyecek derecede azalması yine ÇED prosedüründe belirlenen suyun dere yatağına bırakılması ile garanti altına alınmaktadır. Bu suyun da yatağa bırakıldığı, DSİ’ye online en olarak bağlı akım gözlem istasyonları ile sürekli kontrol edildiğine göre, derelerin kurutulması söz konusu olamaz. Eğer firma taahhüt ettiği suyu bırakmıyor ise bu HES’in değil, suyu bırakmayan HES sahibinin ve onu denetleyip cezasını vermeyen kamu kuruluşlarının suçudur. Bu sebepten dolayı ‘HES yapılmasın’ demek, ‘Sürücüler kurallara uymuyor, aşırı hız yapıp trafik kazalarına yol açıyor’ diye ‘Yol’ yapılmasına veya ‘Egzoz muayeneleri düzenli yapılmamış araçların trafikte aşırı egzoz salınımları sebebiyle havayı kirletiyorlar’ diye ‘Motolu Taşıtlara’ karşı olmaya benzer. Hız yapılmaması yolları toprak yol şeklinde bırakmıyoruz: Düzgün otoyollar yapıp bunlara radarlı kontrol cihazları yerleştiriyoruz. Bunlara rağmen hız yapanlara önce para, sonra trafikten men cezası veriyoruz. Hava kirlenmesin diye hepimiz motorlu taşıtları bırakıp bisiklete binmiyoruz: Araçların egzoz muayenelerini düzenli olarak yaptırıyoruz. Yaptırmayanlara yine önce para sonra trafikten men cezası veriyoruz. Çünkü hem otoyollar hem de motorlu taşıtlar kalkınma ve ekonomik hayat için vazgeçilmez öğelerdir. Dolayısıyla aynı şekilde HESler’den de vazgeçmeyip, kurallara uymayanlara cezalar verilmelidir. Bilinçli vatandaş olmanın gereği buradaki denetimi zorlamaktır. Her dürüst yatırımcı firma gibi biz de YBT Enerji olarak bu denetlemelerin yapılmasını ve kurallara uymayanların cezalandırılmasını istiyoruz.

MUHTEREM DURMUŞ